Cách nhận biết gỗ ngọc am thật – giả: Phân hạng chất lượng

Câu hỏi “Gỗ ngọc am thật hay giả” thường xuất hiện khi người mua đứng trước hai pho tượng cùng tên gọi, cùng kích thước nhưng giá và mùi hương lệch nhau khá xa. Nhiều trường hợp cả hai pho đều là gỗ ngọc am, chỉ khác nguồn gốc, tuổi gỗ và điều kiện sinh trưởng. Một phần nhỏ hơn mới là gỗ khác loài, hoặc gỗ cùng họ bị ướp thêm tinh dầu để gần với mùi ngọc am lúc mới mở hàng.

Vì sao thị trường hay nói “ngọc am giả”

Ngọc am đỏ Hà Giang từng được coi là chuẩn mực. Vì gỗ ngọc am đỏ Hà Giang được khai thác trên cây gỗ Ngọc Am mọc tại vùng núi Hoàng Su Phì, Đồng Văn của tỉnh Hà Giang. Sinh trưởng tại vùng này, cây lớn chậm trên núi đá vôi, tích tinh dầu nhiều, thớ đanh. Hiện nay, gỗ ngọc am đỏ Hà Giang rất hiếm, cây gỗ ngọc am vùng Hà Giang được phép khai thác đã không còn. Gỗ ra thị trường chủ yếu là gốc, rễ hoặc lũa đã nằm lâu trong đất và khe đá. Trong khi đó, nhu cầu tượng thơm, đồ thờ và đồ trưng bày lại không giảm.

Hiện nay, trên thị trường còn có gỗ ngọc am vàng khai thác tại sườn đông dãy Trường Sơn (chủ yếu là ở 2 tỉnh Thanh Hóa và Nghệ An nên thường gọi là Ngọc Am vàng Nghệ An). Một loại nữa là gỗ ngọc am từ Lào được nhập theo lô, dễ lấy khối lớn, giá mềm hơn, nên chiếm tỷ trọng cao trong các sản phẩm thành phẩm.

Song song với luồng gỗ hợp pháp cùng loài, một số cơ sở dùng gỗ thơm cùng họ, điển hình là sa mu dầu, rồi ướp thêm tinh dầu ngọc am. Lúc mới ngửi, người chưa quen dễ cho rằng đó là ngọc am già. Khi mọi thứ đều gắn một cái tên, người mua quy hết hàng rẻ hoặc hàng nhạt mùi thành “giả”. Cách gọi đó tiện, nhưng không đúng bản chất lâm sản.

Tầng một: Cùng là ngọc am, khác phẩm cấp

Ngọc am có tên khoa học Cupressus funebris, thuộc họ Hoàng đàn. Phẩm cấp không phải nhãn hiệu thương mại mà là hệ quả của khí hậu, địa chất, tốc độ lớn và phần cây được lấy ra làm tượng.

Ngọc am đỏ Hà Giang

Cao nguyên đá Đồng Văn, Quản Bạ, Mèo Vạc là kiểu lập địa khắc nghiệt với loài cây lá kim ưa ẩm lạnh. Rễ phải len vào kẽ đá vôi, dinh dưỡng hạn chế, tốc độ lớn chậm. Gỗ hình thành trong điều kiện ấy thường có mật độ cao hơn, màu nâu đỏ đến cánh gián, thớ mịn, vân dày. Cùng một kích thước, khối Hà Giang già thường nặng tay hơn khối lấy từ cây lớn nhanh. Mùi không gắt mà ngọt sâu, giữ được lâu nếu gỗ đủ dầu và được để mộc.

Vì nguồn cây đứng gần như cạn, hàng Hà Giang hiện nay ít khi là thân lớn mới đốn. Gốc, măng, rễ hóa lũa chiếm đa số. Điều đó giải thích vì sao pho Hà Giang đáng giá thường không to. Không phải vì người tạc muốn làm nhỏ, mà phôi lớn chuẩn vùng này rất khó gặp.

Ngọc am vàng Nghệ An gốc, gỗ già

Ngọc am vàng Nghệ An có màu từ vàng nhạt đến vàng óng, thớ mềm mại hơn hàng đỏ Hà Giang, mùi thanh hơn. Nếu lấy từ thân non, chất gỗ sẽ gần với nhóm nhẹ, ít dầu. Nếu lấy từ gốc già, mật độ và hàm lượng tinh dầu vẫn đủ để nhận ra đặc trưng họ Hoàng đàn. Gốc rễ cây ngọc am vùng Thanh Hóa, Nghệ An lâu năm thì phẩm chất gỗ không kém gì so với ngọc am đỏ Hà Giang. Xếp nhầm toàn bộ nguồn Nghệ An vào nhóm “hàng nhạt” là giản lược. Phẩm cấp ở đây phụ thuộc tuổi cây và vị trí trên thân hơn là phụ thuộc tên tỉnh.

Ngọc am Lào theo lô

Phía tây dãy Trường Sơn có lượng mưa cao, đất ẩm, cây cùng loài có điều kiện lớn nhanh hơn so với vành đai đá vôi Hà Giang. Tăng trưởng nhanh thường đi kèm mật độ gỗ thấp hơn, màu sáng hơn, từ vàng nhạt đến trắng ngà. Thớ xốp hơn nên cùng kích thước sẽ nhẹ tay hơn. Mùi lúc mới xẻ hoặc mới đục có thể rõ, thậm chí nồng, vì tinh dầu còn nhiều ở trạng thái tương đối tươi; sau thời gian bảo quản và tiếp xúc không khí, hương thường dịu nhanh hơn hàng gốc già trong nước.

Gỗ này vẫn là Cupressus funebris. Gọi ngọc am Lào là giả là sai về phân loại thực vật và không công bằng với đúng nhu cầu dùng pho lớn. Ưu thế của nguồn này nằm ở kích thước và tính sẵn có. Hạn chế nằm ở độ đanh, độ bền mùi và khả năng lên tuyết so với hàng núi đá già dầu.

Vì sao cùng loài lại khác nhau rõ

Ở thực vật gỗ, lập địa quyết định tỷ lệ gỗ muộn, mật độ tế bào và khả năng tích hợp chất. Trên đá vôi, cao, biên độ nhiệt ngày đêm lớn, cây phân bổ năng lượng cho sống sót hơn là cho tăng chiều cao nhanh. Tinh dầu trong họ Hoàng đàn tích tụ theo năm tháng; cây càng già, phần gốc càng gần mô giàu dầu. Ở nơi ẩm, mưa nhiều, cây đạt đường kính thương mại sớm hơn, thớ rộng hơn, màu nhạt hơn. Đó là khác biệt nông lâm học, lặp lại ở nhiều loài gỗ thơm khác, không riêng ngọc am.

Cách nhận biết phẩm cấp bằng mắt, tay và mũi

Màu cho tín hiệu đầu tiên nhưng không đủ để kết luận. Hà Giang già thường sâu màu, có lúc ánh cánh gián. Nghệ An gốc già nghiêng vàng mật. Lào theo lô hay nghiêng sáng. Gỗ mới xẻ đều sáng hơn gỗ để lâu; nhìn một tấm ảnh đã qua chỉnh sáng càng dễ nhầm.

Cầm trên tay, so hai khối gần cùng thể tích. Hàng mật độ cao nặng hơn một cách tự nhiên, không phải vì ướt. Thớ hàng già mịn, đường vân khít; hàng lớn nhanh thường thớ rộng, bề mặt có cảm giác xốp hơn khi chưa phủ bóng.

Mùi là dấu hiệu người chơi tin nhất, và cũng dễ bị đánh lạc hướng nhất. Ngọc am phẩm cấp cao cho hương ngọt sâu, thanh, không đau đầu khi để phòng kín. Hàng Lào mới chế tác có thể thơm mạnh ngay từ đầu; cần để vài ngày đến vài tuần rồi ngửi lại. Nếu hương gần như tắt trong thời gian ngắn, khả năng cao là phẩm cấp thấp hoặc có lớp mùi phụ. Nên ngửi gỗ mộc. Lớp PU kìm mùi và che thớ, khiến việc đoán nguồn gốc khó hơn. Sự khác nhau giữa để mộc và phủ bóng đã được nói trong bài nên chọn cóc gỗ ngọc am để mộc hay đã sơn PU.

Hiện tượng lên tuyết xảy ra khi tinh dầu tiết ra bề mặt rồi kết tinh trong điều kiện ẩm và chênh nhiệt. Tuyết tự nhiên thường mỏng, rải ở góc đục, óng khi có ánh sáng, chạm vào có cảm giác dầu chứ không dính bột. Không phải mọi khối ngọc am đều lên tuyết. Hàng ít dầu, hoặc đã phủ kín bề mặt, sẽ không cho hiện tượng này dù vẫn là ngọc am thật.

Tầng hai: Trà trộn loài khác và tẩm mùi

Sa mu dầu

Sa mu dầu, còn gọi sa mộc dầu, cũng thuộc nhóm gỗ lá kim họ Hoàng đàn, từng được khai thác ở một số vùng núi phía Bắc. Đó là gỗ quý theo nghĩa lâm sản: Có tinh dầu, chống mối tương đối tốt, từng được dùng cho đồ thờ và đồ dân dụng. Mùi của nó nghiêng về hướng hắc, ít ngọt sâu hơn ngọc am già. Chính vì cùng họ, màu và dáng thớ có lúc gần nhau, nên đây là loài dễ được chọn khi cần một khối rẻ hơn để tạc tượng rồi ướp thêm hương ngọc am.

Lúc mới ướp, mũi người chưa quen khó tách hai lớp mùi. Sau một thời gian, phần tinh dầu phụ bay trước, còn lại phổ hương gốc của sa mu dầu. Khối này thường không tạo lớp tuyết mỏng óng như ngọc am nhiều dầu. Nếu xuất hiện lớp trắng dày, vón, dính tay, cần nghĩ đến tác động bên ngoài hơn là kết tinh tự nhiên.

Sa mu dầu không phải gỗ rác. Vấn đề chỉ bắt đầu khi nó được gọi bằng tên ngọc am, hoặc khi lớp mùi phụ được dùng để kéo giá lên đúng phân khúc ngọc am già.

Dấu hiệu gỗ bị độ mùi

Hương liệu phết hoặc ngâm thường cho mùi gắt ngay sát mũi, đôi khi gây nặng đầu trong không gian kín. Hương ấy mạnh vài ngày rồi sụt nhanh, khác với mùi gỗ già dầu chỉ cần chà nhẹ là dậy lại. Bề mặt có lúc bóng dầu không đều, như lớp phết chứ không phải dầu rỉ theo thớ khi cắt. Tuyết giả thường dày hơn tuyết thật, thiếu độ óng, chạm vào không tan thành cảm giác dầu mỏng.

Nhận biết gỗ Ngọc Am thật - giả tại nhà như nào?

Không có phép thử gia đình nào cho kết luận tuyệt đối. Đốt một mảnh gỗ vừa tổn phôi vừa không an toàn, lại không phải cách người tạc tượng dùng để giám định. Ảnh trên mạng không giữ được mùi và trọng lượng. Cách đáng tin hơn vẫn là xem gỗ mộc, so hai khối cùng kích thước, hỏi rõ nguồn, và chấp nhận rằng ngay cả người lâu năm cũng có lúc phải để gỗ thêm thời gian rồi mới chắc.

Đọc giá để hiểu phẩm cấp, không để kết tội giả

Hai pho cùng chiều cao lệch vài triệu phần lớn vì nguồn gỗ và tuổi phôi. Ngọc am Lào khối lớn không đắt như gốc Hà Giang già dầu là điều hợp lý về cung ứng, không phải bằng chứng pho Lào là giả. Ngược lại, pho nhỏ gắn mác Hà Giang cũng không tự động đắt một cách vô điều kiện nếu thớ xốp, mùi tắt nhanh, không đúng mô tả gốc già.

Tín hiệu cần dừng lại là lời khẳng định gộp mọi thứ vào một cực: To, rẻ, Hà Giang, thơm nức, lên tuyết dày. Lập địa Hà Giang gần như không còn cho phép điều đó xảy ra cùng lúc. Giá lúc này chỉ là hệ quả của phẩm cấp; dùng giá để quy kết giả hay thật sẽ vừa oan cho nguồn Lào, vừa dễ bỏ sót đúng chỗ trà trộn loài khác.

Nên chọn phẩm cấp nào cho từng loại tượng

Thiềm thừ cỡ ngang 50 cm trở lên cần khối gỗ lớn. Nguồn Lào hoặc Nghệ An đáp ứng điều đó tốt hơn nguồn Hà Giang hiện nay. Ai muốn cụ cóc Hà Giang nên chấp nhận kích thước nhỏ, đổi lấy mật độ gỗ và mùi sâu. Các mẫu cùng chất liệu có thể xem thêm ở thiềm thừ ngọc am.

Di Lặc và Trần Hưng Đạo để bàn thường cao khoảng 40 đến 70 cm. Ở dải này, người mua có thể chọn măng Hà Giang hoặc gốc Nghệ An nếu ưu tiên hương, hoặc ngọc am Lào nếu cần pho cao, dáng đứng, ngân sách vừa. Nguồn gỗ nên được nói rõ trước khi nhìn giá. Tham khảo thêm tượng gỗ Di Lặc và tượng Trần Hưng Đạo gỗ ngọc am.

Không có phẩm cấp nào đúng cho mọi nhà. Có người cần một khối lớn đặt phòng khách. Có người cần một pho nhỏ để gần, chờ ngày ẩm lạnh xem gỗ lên tuyết. Hai nhu cầu ấy không dùng chung một thước đo “thật – giả”.

---

Trên thị trường tượng ngọc am, phần lớn tranh cãi thật giả thực ra là tranh cãi về phẩm cấp của cùng loài Cupressus funebris. Hà Giang già dầu, gốc Nghệ An và ngọc am Lào khác nhau vì lập địa và tuổi gỗ, không vì một bên giả. Sa mu dầu là gỗ quý cùng họ; chỉ trở thành vấn đề khi bị gọi sai tên hoặc bị ướp mùi để đứng vào phân khúc không phải của nó. Người mua cần biết mình đang trả tiền cho nguồn nào, chứ không cần một nhãn kết tội. Khi nguồn gỗ được nói đúng, giá và kỳ vọng mới gặp nhau.

Gỗ ngọc am Lào có phải giả không?

Không. Đó vẫn là ngọc am, cùng tên khoa học với hàng trong nước. Khác biệt nằm ở mật độ, màu, độ bền mùi và kích thước phôi, sinh ra từ điều kiện sinh trưởng ẩm, mưa nhiều, cây lớn nhanh hơn.

Sa mu dầu khác ngọc am chỗ nào?

Cùng họ Hoàng đàn, đều có tinh dầu, đều từng được dùng làm đồ thờ. Sa mu dầu thường hắc hơn, ít ngọt sâu, ít cho hiện tượng lên tuyết tự nhiên như ngọc am già dầu. Giá trị lâm sản của nó không thấp đến mức gọi là gỗ tạp; sai nằm ở chỗ đổi tên gọi.

Làm sao biết tượng bị ướp tinh dầu?

Mùi gắt sát mũi, mạnh vài ngày rồi sụt nhanh là dấu hiệu hay gặp. Ngửi lại sau khi để gỗ trong phòng thoáng một thời gian. Nếu hương ban đầu không còn khớp với thớ gỗ khi chà nhẹ, lớp mùi phụ đang hết tác dụng.

Ngọc am Hà Giang còn khối lớn không?

Rất ít. Phần còn lại chủ yếu là gốc, rễ, lũa. Pho lớn liền khối gắn mác Hà Giang cần được xem trực tiếp và hỏi rõ dạng phôi, vì lập địa và lịch sử khai thác không còn ủng hộ nguồn thân lớn như trước.

Đó là 1 số chia sẻ của chúng tôi về cách nhận biết gỗ ngọc am thật - giả. Tóm lại, bạn nên lưu ý một nguyên tắc, gỗ mà nặng, màu sẫm, vân dày, mùi thơm ngọt giá cao thì là gỗ ngọc am đỏ Nghệ An (hàng này giờ chỉ có tượng kích thước nhỏ, chiều ngang tầm 40cm trở lại, đa phần là rễ ngọc am dạng gỗ lũa). Hàng gỗ nhẹ, màu nhạt, vân thưa, giá bằng 1 nữa gỗ ngọc am Hà Giang cùng kích thước thì là gỗ ngọc am vàng Nghệ An hoặc ngọc am Lào. Sa mu dầu trà trộn vào để làm giả gỗ ngọc am chỉ chiếm 1 số lượng ít, đến từ các shop bán hàng không có uy tín. Mọi thông tin bạn cần tham khảo và tư vấn xin liên hệ 0983432462. Trân trọng.