Phân biệt các loại gỗ hương. Hương ta, hương Lào, Campuchia, hương đá, hương đỏ Paduk và hương Nam Mỹ

Nhiều khách khi bước vào xưởng chỉ hỏi một câu rất ngắn: “Anh ơi, gỗ hương này hương gì?”. Câu hỏi nghe đơn giản, nhưng khi đứng giữa những tấm gỗ mộc, nó lại quyết định rất nhiều thứ: nước màu của đồ gỗ sau vài năm sử dụng, nét mặt của pho tượng, và cả việc bộ salon còn giữ được vẻ “ra gỗ” hay chỉ còn lại một màu đỏ thẫm như đã nhuộm.

Trên thị trường Việt Nam, người ta thường gọi chung là “hương” cho tiện. Thực tế trong nghề, hương ta Gia Lai, hương Lào, hương Campuchia, hương đá, hương đỏ Paduk và hương Nam Mỹ không thuộc cùng một nhóm. Chúng khác nhau về nguồn gốc, đặc tính gỗ, màu sắc, vân và cả mục đích sử dụng phù hợp.

Bài viết này được trình bày theo cách người làm nghề giải thích trực tiếp với khách hàng khi đặt hai tấm gỗ mộc cạnh nhau, chứ không theo lối gộp chung mọi loại vào một tên gọi “hương đỏ”. Sau khi đọc xong, khi nhìn thấy chữ “hương” trên phiếu gỗ, ít nhất người mua cũng có thể xác định được mình đang cầm nhóm nào.

Gỗ hương trên thị trường không phải một loại duy nhất

Tên gọi trong nghề thường dựa trên màu sắc, đường vân hoặc cảng nhập khẩu. Người bán quen miệng gọi, người mua nghe quen tai. Lâu dần, hương đỏ Paduk bị gọi thành “hương đỏ” như thể cùng dòng với hương ta. Hương đá cũng dễ bị hiểu nhầm thành một giống hương Việt Nam chỉ cứng hơn một bậc. Sự nhầm lẫn này có lợi cho hàng trôi nổi, nhưng bất lợi cho người đóng đồ để sử dụng lâu dài.

Cách nhìn rõ ràng và khách quan nhất là chia thành ba nhóm chính:

• Nhóm quý: hương ta Gia Lai cùng hương Lào và hương Campuchia. Chúng cùng họ, cùng dòng nhưng khác thổ nhưỡng.
• Nhóm châu Phi: hương đá và hương đỏ Paduk. Gỗ nhập khẩu đường biển, phẩm cấp lệch nhau rõ rệt.
• Nhóm Nam Mỹ: đứng riêng, màu sắc và đường vân khác hai nhóm trên. Thợ đục tượng truyền thần thường đặc biệt lưu ý đến loại này.

Khi khách muốn một pho tượng hương ta để thờ, hoặc một pho tượng hương đá cho phòng khách, sự khác biệt không nằm ở lời quảng cáo. Nó nằm ở thớ gỗ, ở mùi khi cưa, và ở chỗ mặt tượng có bị đường vân leo lên hay không.

Con trâu này được đục trên gỗ hương ta (hương Gia Lai)

Hương ta Gia Lai – chuẩn để so sánh các loại còn lại

Trong nghề, hương ta thường được gọi là hương Gia Lai, vì đất Tây Nguyên và vùng rừng cũ gắn bó với loại gỗ này lâu đời hơn mọi lời giới thiệu trên giấy tờ. Cây mọc chậm, gỗ chắc, thơm sâu. Khi cầm tấm mộc đã sấy, thớ gỗ đặc dưới tay, không phải loại gỗ xốp lớn nhanh để kịp xuất khẩu.

Đây là loại quý nhất trong các nhóm đang đề cập. Không phải vì tên gọi đẹp, mà vì nguồn cung đã ngày càng hạn chế và vì chất lượng gỗ tự thân đứng ở vị trí cao nhất. Lau nước vài năm, màu không vội thâm như Paduk. Mùi khi còn mộc phảng phất rõ, không phải thứ hương thoảng qua rồi mất sau lớp sơn. 

Gỗ hương ta hiện nay đa phần là hàng trôi nổi, hàng cũ. Rễ gốc bị chôn vùi dưới đất, lòng sông... được khai thác lại. Gỗ hộp dùng để đóng phản, bàn ghế.... như xưa giờ đã cạn kiệt. Đa phần gỗ hương ta hiện nay chỉ dùng để đóng các loại ghế đôn nhỏ, đục tượng thủ công.

Hương ta không còn phổ biến đến mức mỗi xưởng đều dễ dàng có được cây lớn. Khi gặp hàng được giới thiệu là hương ta nguyên khối mà giá mềm bất thường, nên dừng lại để kiểm tra kỹ. Thị trường hiếm thì giá phải phản ánh đúng điều đó.

Bức tranh này, vân nhiều, màu hồng nhạt tự nhiên là gỗ hương đá Châu Phi

Hương Lào và hương Campuchia – cùng dòng nhưng không cùng đất

Hai loại này dễ bị bán như hương ta vì cùng họ, cùng dòng. Cây mọc ở phía tây Trường Sơn, đất ẩm hơn, điều kiện sinh trưởng nhanh hơn so với hương Gia Lai. Cây lớn nhanh thì gỗ không chắc bằng, mùi thơm cũng không sâu bằng. Đây là thực tế mà thợ già thường nói rất sớm, trước khi bàn về giá cả.

Cần nói công bằng: So với hương đá và hương đỏ Paduk, hương Lào cùng hương Campuchia vẫn đứng ở vị trí cao hơn. Người đóng bàn ghế cao cấp, tủ thờ hay salon muốn gần với hương ta nhưng chưa với tới được gỗ Gia Lai, thường chọn nhóm này. Màu có chiều sâu, thớ còn thể hiện được vẻ quý của gỗ, không phải thứ đỏ tươi rồi dần thâm như Paduk.

Khách hàng thường hỏi hương Lào có phải hương giả không. Không phải. Chỉ khác đất và khác tốc độ sinh trưởng của cây. Gọi nó là hương ta thì sai. Gọi nó là hàng thay thế gần với hương ta thì chính xác hơn.

Đôn voi, gỗ hương ta (gỗ tự nhiên chưa sơn sửa)

Hương đá nhập châu Phi – vân xoắn và màu dịu

Hương đá cũng được nhập từ châu Phi bằng đường biển. Tên gọi trong nghề không phải tên khoa học trên sách. Người ta gọi “đá” vì đường vân xoắn, xếp lớp, nhìn như thớ đá, và vì gỗ cứng, đanh tay khi đục. Màu nhạt hơn hương đỏ Paduk, gần hồng nhạt, dịu hơn, không phải sắc đỏ gắt ngay từ tấm mộc mới xẻ.

Điểm mà người mua nhận thấy trước tiên thường là đường vân. Hương đá đẹp hơn Paduk ở chỗ này: đường vân không nghèo, có sự xoắn và tầng lớp. Khi đục tượng hoặc đóng bàn ghế cao cấp, thợ ưa thích gỗ có “chuyện” trên bề mặt mà không bị loạn. Hương đá bền hơn hương đỏ Paduk. Để trong phòng khách năm bảy năm, nước màu ổn định hơn, ít gặp tình trạng đồ mới đẹp nhưng đồ cũ thâm sẫm.

Vì vậy, hương đá thường được chọn cho những công việc đòi hỏi tay nghề: tượng, salon chạm khắc, bàn ghế để nhìn gần. Nếu đang xem tượng gỗ hương đá, nên nhìn kỹ mặt và tay tượng. Vân xoắn trên áo, trên thân là đẹp. Vân leo thẳng vào mắt, vào sống mũi thì cần chọn thớ khác. Gỗ này chịu được việc đục tinh, miễn thợ biết chọn hướng vân.

Bức tượng này gỗ hương Nam Mỹ (Vân ít, không bám lên mặt làm phô nét)

Giá hương đá dễ tiếp cận hơn hương ta. Đó là lý do nhiều gia đình chọn đá cho đồ dùng thực tế, giữ hương ta cho những món để dành.

Hương đỏ Paduk – đỏ tươi nhưng phẩm cấp thấp nhất trong nhóm

Hương đỏ là tên khách hàng hay nghe, nhiều khi tưởng là hương ta. Trong xưởng, “hương đỏ” theo nghĩa thương mại hiện nay thường là hương Paduk, nhập từ châu Phi, vào qua cảng Nam Phi, nên còn được gọi là hương đỏ Nam Phi. Đây là loại có chất lượng thấp nhất trong những dòng vừa nêu. Nói vậy không phải để chê người đang sử dụng giường hương đỏ, mà chỉ để tránh mua nhầm phẩm cấp.

Màu Paduk khi mới xẻ đỏ tươi, bắt mắt. Vân ít. Tấm gỗ nhìn “sạch màu” nên dễ bán cho người thích đỏ ngay từ đầu. Hương đỏ paduk mà sơn PU mạ vàng thì nhìn rất bắt mắt. Màu đỏ tự nhiên của gỗ làm nền cho màu vàng của lá vàng, nhìn rực rỡ và rất sang. Tuy nhiên, để một thời gian, nhất là trong nhà ẩm, màu sậm dần thành đỏ thẫm, có tấm gần nâu đen. Không phải lỗi thợ sơn, đó là tính chất của gỗ. Ở nơi mưa phùn, sát bếp hoặc thiếu nắng, việc xuống màu xảy ra sớm hơn.

Vì vân ít và không phải gỗ lý tưởng để đục tinh, Paduk thường được dùng cho những món ít đòi hỏi sự tinh xảo: giường, tủ, cửa, đồ lớn cần diện tích nhiều hơn nét chạm. Tranh gỗ hương đỏ cũng hay tận dụng đúng lợi thế này: mặt phẳng, màu đỏ tươi lúc mới hoàn thiện, vân không tranh với đường đục. Người thích tranh gỗ, thích màu ấm trên tường, Paduk đáp ứng tốt. Người muốn pho tượng để nhìn mãi từng nếp áo thì nên chọn loại khác.

Tranh gỗ hương đỏ (Mạ vàng trên nền gỗ đỏ tươi rất bắt mắt)

Hương Nam Mỹ – ít vân nên hợp tượng truyền thần

Hương Nam Mỹ đứng ngoài cuộc so sánh màu đỏ tươi với Paduk. Màu đậm hơn hương đá nhưng không gắt như Paduk. Vân ít hơn hương đá. Với người đóng salon, ít vân đôi khi là nhược điểm. Với thợ đục tượng truyền thần, ít vân lại là lợi thế.

Mặt người không chịu được đường vân chạy ngang má hay chạy chéo trán. Gỗ nhiều vân đẹp trên mặt bàn, nhưng lại phô trên mặt tượng. Hương Nam Mỹ vì thế được chọn khi mục tiêu chính là thần sắc, không phải khoe thớ gỗ. Tượng truyền thần, tượng chân dung, tượng để nhìn gần đúng vào mắt, gỗ này giảm rủi ro hơn so với hương đá nếu chọn sai thớ.

Không nên nâng hương Nam Mỹ lên ngang với hương ta. Cũng không nên xếp nó xuống hàng Paduk. Nó là một lựa chọn phù hợp với công việc cụ thể, không phải một danh hiệu.

So sánh để nhìn một mạch

Nhìn ngang năm nhóm, thứ tự phẩm cấp trong nghề khá ổn định:

• Hương ta Gia Lai đứng trên cùng.
• Hương Lào và hương Campuchia theo sau, cùng họ nhưng kém chắc và kém thơm vì cây lớn nhanh hơn.
• Hương đá bền và dịu màu, vân đẹp, phù hợp tượng và bàn ghế cao cấp.
• Hương Nam Mỹ đậm hơn đá, ít vân, hợp đục mặt người.
• Hương đỏ Paduk đỏ nhất lúc mới, dễ thâm nhất về sau, phù hợp đồ ít chạm.

Về màu lúc còn mộc: Paduk nhận ra bằng đỏ tươi; hương đá bằng hồng nhạt; hương Nam Mỹ nằm giữa, đậm hơn đá mà không gắt. Hương Lào, hương Campuchia và hương ta không khoe đỏ non – màu của chúng sâu và già hơn.

Về mục đích sử dụng: nhà muốn đồ thờ, đồ để đời thì ưu tiên hương ta. Nhà muốn salon đẹp, tượng đẹp với ngân sách vừa phải thì hương đá đáp ứng tốt. Nhà cần cửa, giường, tủ, tranh treo tường thì Paduk đủ việc nếu chấp nhận nước màu sẽ thay đổi. Nhà đặt tượng truyền thần nên hỏi thợ về hương Nam Mỹ trước khi hỏi về đá.

Bảng dưới đây chỉ để đối chiếu nhanh, không thay thế việc xem trực tiếp gỗ mộc:

	Hương ta Gia Lai	Hương Lào / Campuchia	Hương đá	Hương đỏ Paduk	Hương Nam Mỹ
Dòng	Bản địa, quý nhất	Cùng họ hương ta	Nhập châu Phi	Nhập châu Phi, qua Nam Phi	Nhập Nam Mỹ
Màu	Sâu, già	Gần hương ta	Hồng nhạt, dịu	Đỏ tươi, dễ sậm nâu đen	Đậm hơn đá, không đỏ tươi
Vân	Đẹp, có chiều	Tốt	Xoắn, đẹp	Ít	Ít hơn đá
Chắc và thơm	Nhất nhóm	Kém hương ta	Bền hơn Paduk	Kém nhất nhóm này	Ổn, thiên về đục
Việc hợp	Đồ quý, tượng để đời	Nội thất cao cấp	Tượng, bàn ghế cao cấp	Giường, tủ, cửa, tranh	Tượng truyền thần

Cơ bản là biết nhìn gỗ

Cách chắc chắn nhất vẫn là xem tấm gỗ chưa phủ PU. Đỏ tươi, vân nghèo, tay không thấy độ già của thớ → nghĩ ngay đến Paduk. Hồng nhạt, vân xoắn xếp lớp → nghĩ đến hương đá. Mặt gỗ đậm, ít vân, thớ đủ sạch để đục mặt → nghĩ đến hương Nam Mỹ. Gỗ có mùi sâu, thớ đặc, màu không gắt → mới đáng hỏi thêm có phải Lào, Campuchia hay Gia Lai.

Gõ hai thanh vào nhau chỉ là mẹo phụ. Tiếng đanh cho biết gỗ khô và đặc, nhưng không nói được xuất xứ. Ngửi khi mới cưa hoặc mới chà nhám cho thông tin nhiều hơn. Hương ta và hương Lào còn thơm trong thớ. Paduk không mang lại thứ mùi ấy.

Thành phẩm đã bóng thì khó hơn. Nước sơn che được màu non và giấu được vân nghèo. Lúc đó cần xem chỗ khuất: mặt cắt, chân tủ, đáy đôn – những nơi thợ thường không muốn khách nhìn. Xưởng đàng hoàng không ngại lật đồ cho khách kiểm tra.

Chọn gỗ hương theo nhu cầu và phải biết tính chất gỗ

Người muốn một pho tượng để thờ, để nhìn lâu, nên nghĩ đến hương ta trước. Gỗ này đắt và hiếm, nhưng đúng việc. Nếu không có hương ta, hương Lào hoặc hương Campuchia vẫn đứng được trong nhà, tốt hơn việc lấy Paduk đục mặt Phật rồi vài năm sau thâm sẫm.

Người muốn tượng gỗ hương đá cho phòng khách hay nhà mới, chọn đá là hợp lý. Màu dịu, vân có chiều sâu, đục được, giá không đẩy gia chủ vào thế phải “cho xong”. Chỉ cần thợ chọn thớ cẩn thận, kẻo vân đẹp trên thân lại phá mặt.

Người thích tranh gỗ hương đỏ, thích tường ấm, Paduk làm được việc ngay. Tranh treo, nhìn xa, không phải thứ để sờ từng thớ. Điều cần nói trước với khách là màu sẽ không đứng mãi ở đỏ tươi lúc mới mang về. Nhà ẩm thì chuyện đó đến sớm. Biết trước rồi treo, sẽ đỡ bất ngờ.

Giường, tủ, cửa cần nhiều gỗ. Paduk phù hợp với những món này. Đòi Paduk phải đẹp như hương ta trên salon chạm là đòi sai việc.

Vài điều nên hỏi trước khi đặt cọc

Hỏi xuất xứ thật, không hỏi tên thương mại. Nam Phi, Nam Mỹ, Lào, Campuchia, Gia Lai là những từ cần có trong câu trả lời. “Hương đỏ” không phải câu trả lời.

Hỏi gỗ thịt hay gỗ bọc. Hỏi đã sấy chưa. Hỏi nhà mình ẩm hay khô. Paduk rất nhạy cảm với câu trả lời “nhà sát sông, ít nắng”. Hương đá chịu được hơn, hương ta càng chịu được hơn, nhưng không loại nào sống khỏe nếu đóng bằng gỗ chưa khô.

Giá mềm bất thường của hương ta gần như luôn có lý do. Thị trường không tự hạ phẩm cấp quý xuống mức giá đồ phổ thông. Người làm nghề lâu năm không ngại nói điều này với khách, vì khách mua nhầm một lần thường mất lòng cả với những xưởng thật.

---

Hương ta và hương Lào – Campuchia là một nhóm. Hương đá, Paduk, hương Nam Mỹ là nhóm nhập khẩu, khác nhau về việc dùng và nước màu. Paduk đỏ nhất lúc mới mở hàng. Hương đá dịu và bền hơn trong nhóm châu Phi. Hương Nam Mỹ ít vân nên dễ đục mặt người. Hương ta vẫn là thứ người trong nghề dành lời thật nhất.

Mua gỗ không phải mua tên gọi. Mua một tấm mộc để sống cùng ngôi nhà vài chục năm. Hỏi đúng nhóm, nhìn đúng thớ, chọn đúng việc – đồ để trong nhà mới chịu được thời gian, chứ không chỉ chịu được lúc giao hàng.